نکاح معاطاتی در قانون مدنی

نكاح معاطاتي در فقه و حقوق به معاني مختلفي آمده است. يكي از معاني رايج آن عدم اجراي صيغه ايجاب و قبول است. امام خميني در تعريف نكاح معاطاتي مي فرمايند:« َلو تَقاول الزُوجانَ وَ قَصدَا الازدواج ثُم اِنشاتهً المراه بِذها بِها الی بَیتُ المَرء بِجهیزتها مِثلا و قَبلَ المرء ذلِکَ بِتَمکینِها فِی البیتَ لذلِکَ تَحققت الزُوجیهَ المُعاطاتِیه؛ اگر زن و مرد باهم گفتگو كردند و قصد ازدواج كردند و زن با رفتنش به خانه مرد، مثلاًبه همراه جهيزيه، زوجيت را ايجاد كند و مرد نيز زوجيت را با تمكين زن در خانه‌اش قبول كرد در اينصورت ازدواج معاطاتي صورت مي گيرد»(خمینی(ره): 1379، 180).

برخي در تعريف نكاح معاطاتي مي نويسد:« نكاح معاطاتي يعني نكاحي كه صرفاً به اعلام توافق و تراضي طرفين بسنده مي شود و فاقد ايجاب و قبول لفظي باشد»(محقق داماد:1385، 166).

با توجه به تعريف نكاح و معاطات كه قبلاً ذكر گرديد مي توان بيان كرد كه نكاح معاطاتي عبارتست از: نكاحي كه به منظور تشكيل خانواده و با رضايت باطني طرفين به داشتن حق تمتع جنسي، بين زن و مرد بسته مي شود و ممكن است در بردارنده وضعيت حقوقي خاصي از قبيل پرداخت نفقه، مهريه ازطرف مرد و همچنين ارث بردن از يكديگر باشد. همان طور که بیان شد، از نظر قانون مدني، معاطات در عقود صحيح است و لازم نيست ايجاب و قبول لفظي باشد. در ماده 193قانون مدني بيان مي دارد: انشاي معامله ممكن است به وسيله عملي كه مبين قصد و رضا باشد، مثل قبض و اقباض حاصل مي گردد مگر در مواردي كه قانون استثنا كرده باشد. مطابق اين ماده، به غير از موارد استثنايي، انشاي معامله از طريق فعل و نه لفظ نيز ممكن است. مطابق قسمت اخير ماده فوق «مگر در مواردي كه قانون استثنا كرده باشد» معاطات صحيح است. ازجمله موارد استثناء شده عقد وقف است، مصداق ديگر اين بخش عقد نكاح است. البته قانون مدني در باب نكاح، ميان حالت اختيار و اضطرار فرق گذاشته است. در ماده 1062ق.م. وقوع نكاح را منوط به الفاظ صريح مي داند: «نكاح واقع مي شود به ايجاب و قبول به الفاظي كه صريحاً دلالت بر قصد ازدواج نمايند».

3-2-قصد زوجيت و تشکيل خانواده در نکاح معاطاتي

واژة «زوج» به معناى جفت در مقابل طاق و تک است. به این معنا زوجیت نوعى رابطة میان دو چیز است، به گونه اى كه وجود یکى بدون دیگری، یا نقص در یکى به معناى اختلال در كاركرد اصلى و مورد انتظار است. برخى اعضاى بدن جفت هستند و اگر در هر یک از اعضاى این جفت به هر دلیلى كاستى و نقصى پدید آید، كاركرد اصلى كه از یک جفت مثلاً پا انتظار می رود، مختل مى گردد. یکى از مصادیق زوجیت نیز همسرى میان زن و مرد است. ازدواج پیوندى و قراردادى است كه میان یک مرد و زن منعقد و برقرار مى گردد كه از زوجیت حاصل، كاركرد معلوم و هدف خاصى مورد انتظار است. قرآن یکى از كاركردهاى ازدواج را تولید نسل مى داند كه ادامة حیات بشرى را تضمین مى كند. كاركرد مهمتر و ویژه، ایجاد آرامش، مودت و دوستی، یکى شدن و اتحاد، رحمت و مهربانى است. آیه 21 سوره روم می فرماید« وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ؛ و از نشانه‏ هاى او اينكه از [نوع] خودتان همسرانى براى شما آفريد تا بدانها آرام گيريد و ميانتان دوستى و رحمت نهاد آرى در اين [نعمت] براى مردمى كه مى‏ انديشند قطعا نشانه‏ هايى است».

از  منظر قرآن یک زوج باید موجب روشنى چشم هم باشند. طبق فرمایش آیه74 سوره فرقان« وَالَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا قُرَّةَ أَعْيُنٍ وَاجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِينَ إِمَامًا؛ و كسانى‏ اند كه مى‏ گويند پروردگارا به ما از همسران و فرزندانمان آن ده كه مايه روشنى چشمان [ما] باشد و ما را پيشواى پرهيزگاران گردان».

نقصها و معایب یکدیگر را برطرف كنند و موجب كمال و زیبایى یکدیگر باشند، در این خصوص آیه117سوره بقره می فرماید« بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ؛ [او] پديد آورنده آسمانها و زمين [است] و چون به كارى اراده فرمايد فقط مى‏ گويد [موجود] باش پس [فورا موجود] مى‌شود».

لينک جزييات بيشتر و دانلود اين پايان نامه:

بررسی ازدواج سفید از نظر فقه امامیه و حقوق کیفری ایران